2.2. Tình trạng và mức độ mất ngôn ngữ ở bệnh nhân đột quỵ não

            Việc đánh giá tình trạng mất ngôn ngữ và phân chia mức độ nặng đòi hỏi phải chú ý đến nhiều khía cạnh; trên lâm sàng dựa vào ba phương diện:

-   Khả năng giao tiếp bệnh nhân: dựa trên các câu trả lời được đặt ra cho phép đánh giá khả năng truyền đạt thông tin cần thiết của bệnh nhân.

-  Khởi động lời nói và sự thuần thục khi nói: giúp phân loại bệnh nhân thuộc nhóm mất ngôn ngữ nào.

-  Chất lượng: kiểm tra việc sử dụng ngữ pháp và mức độ phức tạp của các cấu trúc ngữ pháp được sử dụng.

-  Ngoài ra bệnh nhân được yêu cầu sử dụng ngôn ngữ do bác sĩ yêu cầu như: gọi tên các đồ vật, mô tả hình ảnh, lặp lại từ; đọc và viết.

Hình 1.2. Ghi hình cộng hưởng từ chức năng ngôn ngữ và sự 
          tập trung chú ý người thần kinh còn nguyên vẹn 

Hình 1.2 cho thấy các vùng sẫm là vùng kích hoạt có ý nghĩa liên quan đến việc phải làm (hình a) đối tượng được yêu cầu nói hai từ có đồng nghĩa không. Công việc này kích thích đồng thời hai trung tâm mạng lưới ngôn ngữ, vùng Broca (B) và vùng Wernick (W). Sự kích hoạt chỉ xảy ra ở bán cầu não trái (hình b) đối tượng được yêu cầu chuyển sự chú ý không gian đến một mục tiêu ngoại vi. Công việc này kích hoạt đồng thời ba trung tâm mạng lưới: vỏ não đỉnh sau (P), thị trường trán (F), và hồi thể chai (CG). Các kích hoạt chủ yếu xảy ra ở bán cầu phải.

Theo Carole Anglade, Alexander Thiel và Ana Inès Ansaldo: mức độ nặng của ngôn ngữ tùy thuộc vào mức độ tổn thương và vị trí các vùng trung tâm ngôn ngữ, chia làm 3 mức độ:

- Mất ngôn ngữ nhẹ: tổn thương nằm ngoài các vùng giải phẫu xử lý ngôn ngữ chính (vùng Broca và Wernicke), kích hoạt bán cầu não phải yếu.

- Mất ngôn ngữ trung bình: tổn thương ảnh hưởng đến các khu vực ngôn ngữ nhưng không hoàn toàn, kích hoạt bán cầu não phải mạnh trong giai đoạn cấp và bán cầu não trái trong giai đoạn mạn.

- Mất ngôn ngữ nặng: tổn thương hoàn toàn các khu vực xử lý ngôn ngữ chính (nhồi máu lớn bên trái), kích hoạt bán cầu não phải có trong giai đoạn cấp tính, mạn.

3. Các yếu tố liên quan đến mất ngôn ngữ trong đột quỵ não

            - Tuổi: không có khác biệt về tuổi trong mất ngôn ngữ. Tuy nhiên, tình trạng mất ngôn ngữ tăng cao hơn trong nhồi máu não ở bệnh nhân lớn tuổi và có mối liên quan giữa mất ngôn ngữ về sau khi tuổi gia tăng.

          - Giới tính: nhiều nghiên cứu cho kết quả khác nhau; phần lớn ghi nhận tỷ lệ nam, nữ bằng nhau nhưng một số nghiên cứu thấy tỷ lệ nữ cao hơn nam trong nhồi máu não.

          - Thang điểm NIHSS: mức độ nặng thang điểm liên quan đến tình trạng mất ngôn ngữ ở bệnh nhân đột quỵ não mới nhập viện và giúp tiên lượng khả năng phục hồi bệnh nhân; tiên lượng tốt khi ≤5 cho bệnh nhân bị đột quỵ não tuần hoàn sau và ≤8 cho các bệnh nhân đột quỵ não tuần hoàn trước.NIHSS <5 điểm lúc nhập viện tiên lượng phục hồi ngôn ngữ sau 6 tháng là 90%.

         - Đái tháo đường: cơ chế liên quan đến các biến chứng vi mạch máu não ở bệnh nhân đái tháo đường. Tắc động mạch nhỏ không gây triệu chứng nhưng có thể làm giảm lưu lượng máu nuôi đến các vùng chức năng ngôn ngữ. Sau đột quỵ não nguy cơ thiếu máu nuôi tăng lên nên biểu hiện lâm sàng mất ngôn ngữ ở bệnh nhân đái tháo đường sớm, nhiều hơn.

            - Kích thước, vị trí tổn thương:     

            + Theo Mazzoni và các đồng nghiệp: khả năng phục hồi ngôn ngữ khác nhau phụ thuộc vào kích thước tổn thương: bệnh nhân có tổn thương nhỏ khả năng cải thiện đáng kể về thính giác, nói và đọc hiểu; tổn thương kích thước trung bình cải thiện thính giác và lời nói; trong khi những bệnh nhân có tổn thương lớn chỉ cải thiện về thính giác.

            + Theo Naeser và các đồng nghiệp : khả năng hiểu liên quan thùy thái dương vùng Wernicke, bệnh nhân đột quỵ não tổn thương hơn một nửa vùng Wernicke thì khả năng hiểu kém, phục hồi sau 1 năm chậm. Tổn thương các bó chất quanh não thất, thùy đảo ảnh hưởng khả năng nói lưu loát.

            -  Các yếu tố khác:

            + Tay thuận: tiên lượng phục hồi mất ngôn ngữ sau đột quỵ não ở những người thuận tay trái cao hơn người thuận tay phải.

            + Trình độ học vấn: liên quan đến mức độ nghiêm trọng mất ngôn ngữ khi nhập viện, không ảnh hưởng đến khả năng phục hồi. Tuy nhiên, dữ liệu gần đây không ghi nhận mối liên quan giữa học vấn và mức độ nặng ban đầu, khả năng phục hồi bệnh nhân.

4. Kết Luận

Mất ngôn ngữ sau đột quỵ não làm ảnh hưởng đến ngôn ngữ nói và viết dẫn đến hạn chế khả năng giao tiếp, tham gia các hoạt động xã hội. Vì vậy ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý và đời sống sinh hoạt hằng ngày của người. Khi khám mất ngôn ngữ trên bệnh nhân đột quỵ não cấp cần đánh giá toàn diện: dạng mất ngôn ngữ, mức độ, các yếu tố liên quan,...  từ đó đề ra phương pháp điều trị thích hợp cũng như tiên lượng khả năng phục hồi sớm ngôn ngữ của bệnh nhân.

Tài Liệu Tham Khảo

1. Lê Quang Cường (2010), "Rối loạn ngôn ngữ", Triệu chứng học thần kinh, Nhà xuất bản y học, tr. 171-181.

2. Vũ Anh Nhị (2013), Sổ tay lâm sàng thần kinh sau đại hoc, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Thành Phố Hồ Chí Minh, tr.131-143.

3. Alexander R. Luria (2014), Aphasia Handbook, Alfredo Ardila Florida International University, pp. 14-16.

4. Carole Anglade, Alexander Thiel, Ana Inès Ansaldo (2014), “The complementary role of the cerebral hemispheres in recovery from aphasia after stroke: A critical review of literature”, Brain Injury, 28 (2), pp. 138-145.

5. Eugene Braunwald, Anthony S.Fauci, Dennis L.Kasper (2012), Harrison's Principles of Internal Medicine, 18th ed, The McGraw-Hill Companies, pp. 527- 532.

6. Inatomi Y, Yonehara T, Omiya S (2008), “Aphasia during the acute phase in ischemic stroke”, Cerebrovasc Dis, 25 (4), pp. 316-323.

7. Holly Robson, Roland Zahn, James L Keidel (2014), “The anterior temporal lobes support residual comprehension in Wernicke’s aphasia”, Brain, 137 (3), pp. 931-943.

8. Klebic J, Salihovic N, Salihovic D Softic R (2011), “Aphasia disorders outcome after stroke”, Med Arh, 65 (5), pp. 283-286.

9. Margaret A. Naeser, Carole L. Palumbo (1994), “Neuroimaging and Language Recovery in Stroke”, Journal of Clinical Neurophysiology, 11 (2), pp. 150-174.

10. Matthew B. Maas, Michael H. Lev, Hakan Ay (2012), “The Prognosis for Aphasia in Stroke”, Stroke Cerebrovasc Dis, 21 (5), pp. 350-357.

11. Mazzoni M (1992), “Spontaneous evolution of aphasia after ischaemic stroke”, Aphasiology, 6 (4), pp. 387-396.

12. Tsouli S, Kyritsis A.P, Tsagalis G (2009), “Significance of Aphasia after First-Ever Acute Stroke: Impact on Early and Late Outcomes”, Neuroepidemiology, 33, pp. 96-102.